หนี้สินที่เกิดขึ้นกับลูกหนี้ทั้งหลายอาจแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภทใหญ่ ๆคือหนี้ในระบบกับหนี้นอกระบบ หนี้ในระบบเป็นหนี้ที่ลูกหนี้ทำกับสถาบันการเงินหรือธนาคารที่มีกฎหมายรับรองและควบคุมอยู่ ส่วนหนี้นอกระบบเป็นหนี้ที่เกิดจากลูกหนี้ไม่สามารถกู้กับสถาบันการเงินหรือธนาคารได้จึงต้องเลี่ยงไปใช้บริการหนี้นอกระบบ ความแตกต่างระหว่างหนี้ในระบบกับหนี้นอกระบบมีดังนี้คือหนี้ในระบบจะมีกฎหมายควบคุมอยู่ ทุกฝ่ายไม่ว่าจะเป็นเจ้าหนี้ ลูกหนี้ ผู้ค้ำประกัน ฯลฯ จะต้องปฏิบัติและได้รับความคุ้มครองจากกฎหมายอย่างยุติธรรม กฎเกณฑ์ กติกา เงื่อนไขและข้อบังคับต่างๆ ของหนี้ในระบบจะมีความยุติธรรมไม่มีการเอารัดเอาเปรียบซึ่งกันและกัน เมื่อมีปัญหาหนี้สินเช่นปัญหาการผิดนัดชำระหนี้ขึ้นมาก็มีขั้นตอนและกระบวนการในการดำเนินการตามกฎหมายที่ชัดเจนแบบตรงไปตรงมา หนี้ในระบบหากฟ้องร้องแล้วก็จะมีการบังคับจำนองหรือขายทอดตลาดสินทรัพย์หรือหลักประกันไปตามขั้นตอน ทั้งฝ่ายลูกหนี้และเจ้าหนี้ก็ได้รับโอกาสที่จะต่อสู้กันในศาลได้อย่างเท่าเทียมกันไม่มีความเหลื่อมล้ำและอยู่ภายใต้กฎหมายเหมือนกัน
หนี้นอกระบบ ลูกหนี้ที่เป็นหนี้นอกระบบส่วนมากเป็นคนที่ไม่มีความรู้และไม่สามารถกู้หนี้ในระบบได้ จึงต้องหันไปใช้บริการของหนี้นอกระบบที่เจ้าหนี้นอกระบบจะเป็นผู้กำหนดกฏเกณฑ์ กติกา เงื่อนไขต่างๆตามความพอใจ การเอารัดเอาเปรียบจากเจ้าหนี้นอกระบบ เริ่มตั้งแต่การปล่อยกู้มักจะปล่อยกู้โดยไม่มีสัญญาหรือหลักฐานใดๆแล้วมักตามเก็บเงินค่าผ่อนชำระรายวัน ดอกเบี้ยที่คิดจากลูกหนี้ก็แพง(อย่างโหด)กว่าอัตราดอกเบี้ยของหนี้ในระบบมาก
หนี้นอกระบบในรายที่มีการทำสัญญาเงินกู้ เจ้าหนี้มักจะเป็นผู้กำหนดรายละเอียดโดยอาศัยช่องว่างหรือจุดอ่อนของลูกหนี้ที่ไม่รู้หนังสือ ไม่มีความรู้ทางด้านกฎหมาย ลูกหนี้นอกระบบส่วนมากจึงต้องพบกับปัญหาต่างๆดังนี้เช่น การถูกคิดดอกเบี้ยจากเจ้าหนี้นอกระบบแพงกว่าปกติ การเขียน(จำนวนเงิน)สัญญาเงินกู้เกินจริง การทำสัญญาจดจำนองหรือขายฝากด้วยยอดเงินที่สูงกว่าความเป็นจริง
ที่สำคัญที่สุดที่ทำให้ลูกหนี้ตกอยู่ในฐานะที่เสียเปรียบแก่เจ้าหนี้นอกระบบอย่างมากคือ ลูกหนี้ที่ต้องการกู้เงินจากเจ้าหนี้นอกระบบต้องไว้ใจ เชื่อใจเจ้าหนี้ โดยการเซ็นชื่อในสัญญาเงินกู้โดยที่ไม่ได้ดูรายละเอียดในสัญญาเงินกู้ว่าถูกต้องตรงตามความเป็นจริงหรือไม่ บางรายด้วยความเดือดร้อนมีความจำเป็นต้องใช้เงินถึงกับต้องยอมเซ็นชื่อในสัญญาเงินกู้ที่ว่างเปล่า หากลูกหนี้ทักท้วงหรือมีปัญหาก็จะเจอกับคำพูดที่ว่า “แค่นี้ไม่ไว้ใจกัน ไม่เอาก็ไม่เป็นไร” เจอไม้นี้เข้าลูกหนี้ก็เสร็จเจ้าหนี้นอกระบบทุกราย
ลูกหนี้ที่เลือกทางเดินการเป็นหนี้นอกระบบมักจะจบลงด้วยเลือดและน้ำตา สูญเสียทรัพย์สินที่อุตส่าห์เก็บออมมา เจ้าหนี้นอกระบบมักมีวิธีการทวงหนี้โดยทีมงานทวงหนี้ที่น่ากลัวเป็นอย่างยิ่ง ไม่ว่าจะเป็นการข่มขู่สารพัด ทำร้ายร่างกาย ลูกหนี้สาวๆหน้าตาดีๆก็ต้องเอาตัวไปขัดดอกกับเจ้าหนี้นอกระบบ ลูกหนี้นอกระบบบางคนที่ทนอับอายไม่ไหวจนต้องฆ่าตัวตายก็มี ดังนั้นหากจะเป็นหนี้แล้วขอให้เป็นหนี้ในระบบ แต่จะให้ดีที่สุดคือ ไม่ต้องมีหนี้จะดีกว่าไม่ว่าจะเป็นหนี้ในระบบหรือหนี้นอกระบบ โดยยึดคำกล่าวที่ว่า “ความไม่มีหนี้เป็นลาภอันประเสริฐ” จริงๆ.